ARNAVUTLUK’TAN DANİMARKA’YA, SAVAŞ VE SAVAŞ DIŞI HALLER

Özge BAYKAN-Deniz ÖZGÜR

Danimarkalı ünlü fotoğrafçı Joachim Ladefoged 18. İfsak İstanbul Fotoğraf Günleri için Türkiye’ye geldi. Ziraat Bankası Sanat Galerisi’nde “Arnavutlar” fotoğraflarını sergiledi. Ladefoged’in 2000 yılında kitaplaştırdığı bu proje 1997’den başlayarak Arnavut isyanı, Arnavutluk’ta savaşın ortaya çıkış ve eve dönüş bölümlerini içeriyor. Fotoğrafçı bu projedeki tarafsızlığını özellikle vurguluyor. 1998’de World Press Photo ödülünü alan ve 2000 yılında Magnum Fotoğraf Ajansı’na aday gösterilen Ladefoged ile Arnavutlar, diğer projeleri ve ev halleri üzerine konuştuk. Ladefoged ile daha ayrıntılı bilgiye ve fotoğraflarına kendi sitesi www.joachimladefoged.com adresinden ulaşabilirsiniz...

Internette projelerinizi gördüğüm zaman bu kadar kısa sürede bütün bunları nasıl gerçekleştirdiğinizi düşündüm. Kimdir Joachim Ladefoged? Nasıl çalışır, hangi konuda çalışmaya nasıl karar verirsiniz?

J.L: Elbette çok çok sıkı çalışıyorum fakat benim kim olduğumu anlamak için aynı zamanda geçmişimle ilgili bazı şeyleri de bilmelisiniz: 16 yaşımdayken profesyonel bir futbolcu olmak istiyordum. Bir spor okuluna gittim. Orada çok hasta oldum. Romatizma yüzünden yaklaşık bir yıl boyunca tekerlekli sandalyedeydim ve doktor artık normal bir şekilde yaşayamayacağımı söyledi. Tekerlekli sandalyede otururken, hayatta ne yapmam gerektiğini bulmam gerekiyordu. Sonra babamın eski fotoğraf makinesini aldım ve futbol maçlarının fotoğraflarını çekmeye başladım. Fotoğraf çekerek bir bakıma maçların bir parçası olabileceğimi düşündüm. İşte bu, fotoğrafa başlamamın, evden dışarı adım atmamın bir başlangıcıydı. 21 yaşıma geldiğimde, genç bir fotoğrafçı olarak çalışmaya başladım. Bu Danimarka’da bir nevi “çıraklık” olarak adlandırılır. Böylece, fotoğraf makinesini ve arabayı alıp dışarı çıkmaya ve gazete için günde 6-7 iş peşinde koşmaya başladım.

Bu Aarhus'da bir gazeteydi...

J.L: Evet. Ama kısa sürede fark ettim ki, her gün böyle bir sürü küçük haberler yapmakta pek başarılı değilim. Bunlar gerçekten de kötü işlerdi. Böylece kendi projelerimi yapmaya başladım. Örneğin, kendi şehrimdeki fahişeleri, sadomazoşist kadınları iş zamanında, “Berlin” gibi kimi diğer projelerimi de tatil zamanında çektim. Para kazanmak içinse günlük işleri yapıyordum.

Daha sonra da Kopenhag’a gittiniz ve Politiken gazetesinde çalışmaya başladınız...

J.L: Evet. Burada, fotoğraflarla röportajları kendi işim içinde bir araya getirme fırsatı da elde ettim. Ve böylece Politiken sayesinde bütün dünyayı gezdim.

Sizi Arnavutluk'a gönderen de Politiken'di değil mi?

J.L: Evet. Fakat kısa süre sonra, kendi işlerim için daha çok zaman ister oldum. Dolayısıyla kendi işlerim için de yılda iki ay gitmeye başladım. "Arnavutlar" 1997'de başladı ve Politiken için yapılan işin bir parçasıydı. Fakat bazen gazetecilerle sorun çıkabiliyordu. Ben gerçek yaşamı görüntülemek istiyordum çünkü. Bu yüzden de bağımsız fotoğrafçı olup kendi istediklerimi gerçekleştirebilmek içim Politiken'deki işimden 1998'de ayrıldım.

Sonra Arnavutluk'taki projelerinize devam ettiniz... Örneğin evlerine dönenleri fotoğrafladınız...

JL: Evet, kitap dört bölümden oluşuyor. İlk kısım 1997'de çıktı ve Arnavutluk'taki isyanı anlatıyor. İkinci bölüm gerçek savaştan öncesini, üçüncüsü savaşın patlak verişi ve en son olarak da dördüncü bölüm eve dönüşü belgeliyor. Ayrıca 2000'de yeni fotoğraflar da çektim fakat onlar başka kitapta.

Nasıl çalıştınız? İnsanlarla nasıl iletişim kurdunuz?

J.L: Tabii ki Arnavutluk'ta pek çok gezi yaparak başladım. Yeni bir yere gittiğinizde insanlarla tanışmaya çalışıp yardım edip edemeyeceklerini soruyorsunuz veya onları asistan olarak, sürücü olarak kiralıyorsunuz. Genellikle işler böyle yürüyor. Ben sadece sürekli neler olup bittiğini dinlemeye çalışıyordum. Eğer bir yerde bir cenaze varsa oraya gidiyordum, başka bir yerde gösteri varsa oraya veya günlük yaşan içinde bir düğün varsa oraya gitmeye çalışıyordum. Fakat bir kasabada birileri öldürülürken, diğer tarafta günlük yaşama ilişkin fotoğraflar çekmek de zordu benim için. Ama tüm bunları göstermek de önemliydi.

Peki neler hissettiniz oraya gittiğinizde? Herhangi bir konuda hayal kırıklığı yaşadınız mı hiç?

J.L: Evet, aslında kurbanlar verdikten sonra Arnavutlar konusunda biraz hayal kırıklığına uğradım. Çingeneleri, Sırpları öldürüyorlar, Çingeneleri sürekli sıkıştırıyorlardı. Çünkü çok kişi kaybetmişler ve dengelerini yitirmişlerdi. Arnavutlara karşı beslediğim duygulara gelince o insanları seviyorum. Ama hala tarafsızım. Kitabımda da aynı zamanda onların da öldürdüklerini göstermeye çalıştım. Ben Arnavutların hikayesini yaptım, propagandasını değil. Bu Arnavutların hikayesiydi, yaşamlarındaki acının hikayesi... İyi Arnavutlar da var, kötü Arnavutlar da... Aynı iyi Danimarkalılar ve kötü Danimarkalılar olduğu gibi. Hiçbir şey siyah ve beyaz değil.

Balkanlar’daki insanlara karşı sonradan değiştiğini hissettiğiniz herhangi bir önyargınız var mıydı giderken?

J.L: Hayır, yoktu. Arnavutluk’a ilk gittiğim zaman oraya ve insanlarına aşık oldum. Çünkü orada benim için Danimarka’daki hayatımla karşılaştırıldığında çok karmaşık ve yeni bir hayat vardı. Şimdi geriye dönüp baktığımda, 26 yaşındaydım ve çok etkilenmiştim, orası çok ilgimi çekmişti. Buna ilk bakışta aşk da diyebiliriz. Bir taraftan, Danimarka da benim için bazen epey sıkıcı oluyor. Sıkıcı derken, aslımda bizim pek problemimiz yok. İnsanlar ne çok zengin,ne çok fakir, ne çok aptal, ne deli, küçük bir ülkeyiz, eğitimliyiz, ortadayız yani, genelde problem olmuyor. Fakat Arnavutluk’a geliyorsunuz, hayat daha anlamlı. Bunu Türkiye’de de hissediyorum: zengin ve fakir arasında büyük bir fark var. Belki de bu yüzden bir fotoğrafçının bakış açısıyla baktığınızda, ülkeniz Danimarka’ya göre daha ilginç.

Arnavutlar’ı çalışırken ahlaki kaygılarınız nelerdi?

J.L: Şöyle, insanların çok yakınında fotoğraf çekiyorum, benim nasıl biri olduğumu seziyorlar, yani istemezlerse bana “git” diyebileceklerini. Arnavutluk’taki tavrım da böyleydi. Örneğin bir cenazeye gidiyorum; mezarın üzerinde yürümemek, insanlara aptalca sorular sormamak, ayak altında durmamak, sadece gözlerine bakıp orada olup olmamama izin verip vermediklerini anlamak... Ayrıca fotoğraf çekmeye başlamadan önce, kalıp kalamayacağımı sormaya da çalışıyorum. Fakat Arnavutlar orada olmamı, onların hikayelerini anlatmamı istediler. Örneğin, kitapta birinci bölümdeki evde yatan ölü adam... Odaya girdiğimde aile ölünün yüzündeki örtüyü kaldırdı, onu göstermek istedi bana.

Bahsettiğiniz bu fotoğrafta çok güçlü bir etki var. Bir tablo gibi sanki o fotoğraf...

J.L: Evet, orada ben bir şey sormadan, bunu benim için yaptılar. Konuşmaksızın, karşılıklı bir anlaşma varmış gibi. Yani nerede neyi yapmayacağınızı bilmelisiniz. İnsanların yaşamına girmeye çalışmaktan çok, onların size göstermesini beklemelisiniz belki... Bir sene sonra çektiğim fotoğrafla tekrar gittiğimde beni yemeğe davet ettiler. Ölen adam 3 çocuk bırakmıştı geride ve en küçüğü öldüğünü bilmiyordu. Bu şekilde, zaten sezdiği bir şeyi öğrenmiş oldu. Aile de bunun açığa çıkmasına bir anlamda sevindi, en azından artık yalan söylemek zorunda kalamayacaklardı.

Arnavutluk projenize dönmek gerekirse, orada çalışırkenki kaygılarınızdan biraz daha bahsedelim...

J.L: Benim için orada önemli olan bir şey, aynı zamanda Sırpların da öldürülmesiydi. Fakat, Sırplar beni sevmedi çünkü Batılı bir fotoğrafçıydım. Aslında onların da hikayelerinin yapmayı istemiş olmama rağmen, bana izin vermediler. Her ne kadar tarafsız olduğumu düşünsem de bunu fotoğraflarıma yansıtamadım, çünkü karşı tarafı gösteremedim.

Belki Arnavutlar, sizin onların suçsuzluğunu göstereceğinizi düşündüler ve tüm kapılarının açtılar size?

J.L: Evet ama, örneğin Irak-Amerika veya Afganistan-Amerika savaşı gibi bir durumda olsanız, Amerikanlar Taliban’ın ne kadar kötü olduğunu, Afganlar da Amerika’nın nasıl kötü olduğunu gösterir. Oysa ben orada tarafsızdım ve iki tarafın da fotoğrafını çekmeye çalıştım. Onlarsa sadece kendi hikayelerini anlatmamı beklediler.

Belki Sırplar sizin karşı tarafta olduğunuzu düşündüler?

J.L: Evet, Sırplar benim onları kötü olarak göstereceğimi düşündüler.

Çünkü genel yargı bu...

J.L: Evet, çünkü herkes Sırplara karşı, oysa ben tüm Sırpların kötü olmadığını göstermek istemiştim. Aynı zamanda kitapta Arnavutların da Sırpları öldürdüğünü gösteren sahneler var: çingenelerin evlerini yakıyorlar, Arnavut mahkumları Sırp hapishanelerinden geri dönüyor... Bazı Arnavutlar Sırpları öldürüyor...

Böyleyken Sırpların sizi reddetmesi garip değil mi?

J.L: Evet, ama Batılı bir fotoğrafçı olduğum için gerçekleri yansıtmamamdan korkuyorlar. Aynı şekilde bu fotoğrafta da Miloşeviç var duvarda, arkada hem bir Sırp cenazesi, hem de Arnavut cenazesi... Bir de şunu hatırlıyorum: Arnavut mülteciler Kosova’dan Arnavutluğa geldiklerinde genç bir adam onları kampa götüren arabayı sürüyordu. Gençleri toplayan askerler arabayı durdurup onu asker olmaya zorladılar. Bu kötü bir şey . Bazen yapmak istemeseniz de bir şeye zorlanıyorsunuz. Örneğin bir kasabada 100 ailesiniz ve 80’i Arnavutlara karşı savaşmak istiyorsa gerisi hayır diyemez. Savaş herkesi kötü yapıyor, belki hiç asker olmak istemeyen, karşı tarafta sevdiği arkadaşları olan insanları bile... Yani hiçbir şey siyah beyaz değil, her şey öyle karışık ve birbiri içine girmiş ki...

Unutamadığınız başka anlar da var mı Arnavutluk’ta?

J.L. Evet, Arnavut mahkumların Sırp hapishanelerinden eve dönüşlerini unutamıyorum. Bu adamlar hapishaneden serbest bırakılmışlardı. Yaklaşık 9 kişiydiler ve kasabalarına dönüyorlardı. Kasabaya girdiklerinde kadınların tepkilerini unutamıyorum. Çünkü kadınlar onların öldüklerini düşünmüştü. Çok mutlu olmuşlardı, hepsi ağlıyordu. Fakat bir kadın daha çok ağlıyordu, çünkü onun oğlu aralarında yoktu. Böyle mutlu bir anda bir cenaze anından belki yüz kat daha fazla ağlandığını anladım. Herkes heyecanlıydı, bir yandan hala korkuyorlardı. Bu durumda ilk kez ben de ağladım. Ölüm değildi, cenaze değildi bu. Bu, insanların hayatta olmasıydı!

İnsanların korktuklarını söylediniz, peki siz hiç korkmadınız mı?

J.L: Evet, çok korktuğum zamanlar oldu. 1997’de Vlora’dayken orası hükümet askerlerince çevrilmişti, hükümet, basına ve diğer insanlara saldırıya geçeceklerini söyledi. Benim de içinde bulunduğum bazı basın mensupları içeri girmek istedi o zaman. Sonunda bir arabayla girdim, fakat girer girmez 25 kilometre öteye park edip gitmek zorunda kaldık. İçeri girdiğimizde, her şey yolunda gözüküyordu, insanlar normal günlük yaşamlarını yaşıyorlardı, fakat 15 yaşında çocuklar ellerinde kalaşnikoflarla dolaşıyorlardı. Bir ara bir asker tarafından yaralanan bir adam geldi. Askerlerin saldırdığını söyledi. Şehrin ortasındaydım ve dışarı çıkmak için arabam yoktu. Diğer basın mensupları şehri arabalarla terk etmişti, yalnızca ben ve arkadaşım kalmıştık. Ne yapacağımızı bilmiyorduk. Bildiğimiz tek şey burayı terk etmemiz gerektiğiydi.

Bir yerden geçmeye çalıştık fakat dışarısı görünmüyordu; ateş edebilirlerdi. Bir savaşta sizi korkutan şey , bir adım sonra ne olacağını bilmemeniz. Sonunda, yolda pek çok kişi tarafından durdurulduk: İsyancılar, askerler ve kalaşnikoflu 15-16 yaşında çocuklar tarafından. Sonra bir köprüye geldik, elli kadar isyancı ellerinde silahlarla duruyordu. Karşı tarafta hükümetin tanklarının gittiğini görebiliyorduk. Bu köprüyü yürüyerek geçmek zorundaydık ve hükümetin bizimle ne yapacağını bilmiyorduk.

Köprüde 1,5 kilometre kadar açık havada yürümek zorunda kaldık. Herhangi biri ateş ettiğinde, bize denk gelebilirdi. Karşı tarafa geldiğimizde hükümet birlikleri orada değildi, öteki tarafa gitmişlerdi. Yani korkacak bir şey yoktu. Sizi korkutan şey ne olduğunu ve olacağını bilmemeniz. Sonra otele döndüğümde, gerçekten çok gergindim, şarap içtim ve sarhoş oldum. Fakat ertesi sabah yine fotoğraf çekmek için sokaklara çıktım. Sonuç olarak bazen gerçekten korkuyorsunuz, bazen ise endişelenecek bir şey olmuyor. 1996’da Afganistan’da bulunduğum süre içinde de fark etmiştim ki, kendine gerçekten dikkat etmelisin, aptal olmamalısın. Örneğin orada bir gün, bir vadinin önünde yürüyordum. Kuşlar ötüyordu, masmavi bir gökyüzü vardı. Bir sürü Taliban askeri, bir sürü basın mensubu... Bu sırada dağların arkasından roketlerin uçtuğu görülüyordu. Fakat bir şeyler yoktu görünürde. Gerçekten güzel bir gündü. Fakat böyle bir günde herşey normal gözükürken, iki saniye içinde öldürülebilirsiniz. Aptal olmamak gerekir. Bu deneyimler bana dikkatli ve tetikte olmayı öğretti. Bir başka konu da, savaşta her zaman ön planda iyi fotoğraf bulamazsınız, arka plandan daha iyi şeyler çıkar. Örneğin savaşın sivil insanları nasıl etkilediği... Yaşamlarını kaybeden hep onlar çünkü. Gerçek acıyı çekenler de...

Orada geçen son zamanlarınız nasıldı?

J.L: Kosova’daydım, 2000 Haziranıydı ve artık projeyi bitiriyordum. Bu geziden sonra artık buralarda daha fazla çekmemeye karar verdim, çünkü artık gitme zamanıydı.

Dönmediniz mi bir daha?

J.L: Hayır.

İster miydiniz?

J.L: Evet, isterdim, orada ne yapılacağını biliyorum, orayı tanıyorum. Fakat öte yandan yeni projelere başlamanın zamanı gelmişti.

Bu kadar çok acılı olayı çekerken kendinize hiç sansür uyguladınız mı?

J.L: Evet, tabi ki. Fakat aynı zamanda denge çok önemli. Örneğin benim kitabımda hem sert bir şeylerle karşılaşırsınız hem estetik şeyler görürsünüz. Yağmur altında duran adam gibi... Dediğim gibi hiçbir şey siyah veya beyaz değil. Bunların hepsi bir bütün, ikisini de göstermek önemli bence. Olabildiğince objektif olmaya çalışıyorum. Fotoğraflarımın tam objektif olamadığını bildiğim halde. Çünkü ben kendi gözümden kendi bakış açımdan yansıtıyorum elbette. Onların, Arnavutların gerçeği değil, Sırpların gerçeği değil, benim gerçeğim. Bu kaçınılmaz durumun yanında olabildiğince tarafsız olmaya çalışıyorum.

Belki bir kısmını cevapladınız soracağım sorunun ama, bazı fotoğraflarınız özellikle Arnavutluk fotoğraflarınız altüst edici... Çekerken, siz altüst olmadınız mı hiç?

J.L: Orada çalışırken biliyordum ki, bir şeyleri orada yapmam gerek. Ben orada idiysem, tüm varlığımla orada idiysem anlatırken de altüst etmek zorundayım. Bir yere gidiyorsunuz ve kötü olanları durdurabilme gücünüz yok. Somut bir şeyler yapamadıkça, kötü hissediyorsunuz. Mesela bir itfaiyeci veya insanları doktora yetiştiren biriyseniz, hiç değilse bir şeyler yaptığınızı hissedersiniz. Bu durumda hiçbir şey yapmayanlara göre daha az etkilenirsiniz. Sadece orada durmak, bakmak ve bir şey yapamamak çok kötü. Benim işim biraz böyle, fakat ben savaş fotoğrafçısı değilim, bütün hayatımı böyle geçirmediğim için çok fazla sarsıldığımı düşünmüyorum. Sadece bunları görseniz ve çekseniz normallikten çıkarsınız herhalde. Örneğin fotoğrafını çektiğim, mülteci kampındaki bir küçük çocuk. Bunu ne kadar zor bir durum olduğunu biliyordum ve benim için çok dokunaklıydı. Fakat kendi çocuğum doğduktan sonra daha iyi hissetmeye başladım. O fotoğraflara tekrar baktığımda “Aman Allahım, bu korkunç, kendi oğlumun başına geldiğini düşünmek istemiyorum.” diye düşündüm.

Şimdi nerede çalışıyorsunuz?

J.L: Bağımsız fotoğrafçıyım. Yaşamak için basın için birtakım şeyler yapıyorum, öte yandan da projelerimi yürütüyorum.

Peki şimdi, fotoğraflarını çekmek istediğiniz başka savaşlar var mı? Çeçenya mesela...

J.L: Hayır, Kosova’da Arnavutluk’ta şunu anladım ki ben haber fotoğrafçısı değilim, ben fotoğrafçıyım. Ben haberleri, olayları kitaplar için çekebilirim ama dergiler gazeteler için çekmem. Bu tür teklifler geldi dergilerden ama kabul etmedim. Bir fotoğrafçı olmayı, sadece haber fotoğrafçısı olmayı tercih ediyorum.

Çok farklı konular üzerine çalışıyorsunuz. Örneğin; “Sadomazoşistler”, “Arnavutluk”, “Kenya”, “Mobilya”. Peki mobilya fikri nereden çıktı? Kavramsal bir çalışma mıydı?

J.L: “Arnavutlar”, benim gerçek anlamda en büyük kendi projemdi. Arnavutluk!a birkaç yıl gittim, uzun soluklu bir projeydi. Aynı zamanda “Sadomazoşistler” de bir hikayeydi. Ben genelde ilgilendiğim konuların projesini yapmaya çalışıyorum. Eğer bir konuya meraklıysam, onunla ilgili olayları görmeye gidiyorum. Sadomazoşistler, dünyada üzerine gerçekten hiçbir şey bilmediğim bir konuydu. “Mobilya” projesi ise sadece bir hafta sonu için bir projeydi. Anne-babam işlettikleri mobilya dükkanın bir reklamını yapabilmek için gelip mobilyaları çekip çekemeyeceğimi sordular. Hatta sonra da, gidip mobilyaların belli bir detayını çekmemi istediler. Ama o noktada buna itiraz ettim. Eğer bu işi yapmak zorundaysam -aslında yapmak istemiyordum da,çok sıkıcıydı- kendi bildiğim gibi yapmalıyım. Daha sonra mobilyaları arka bahçeye, doğa manzarasının içine yerleştirdim. Yani bu sadece hafta sonu süren bir işti, fazla bir derinliği yoktu. Fakat yine de portfolyoma koydum çünkü insanların farklı şeyler denediğimi görmelerini istedim.

Tüm bu projeler aslında toplumda merak uyandıran alanlardan seçilmiş. Mesela sadomazoşistlerle çalışmadan önce onlarla nasıl iletişime geçtiniz?

J.L: Aslında yapabileceğiniz tek şey adresi bulup gitmek ve sormak. Ben de öyle yaptım; Gazetelerden birini açtım ve bu tür yerlerden birinin reklamından adres buldum. Sonra kapılarını çalıp hızlı ve gergin bir şekilde “Bakın, ben seks için gelmedim ama fotoğraf çekmek istiyorum, izin verir misiniz?” dedim ve beni içeri davet ettiler. Oturdum, onlara ne yapacaklarını söyledim. “Tamam”dediler. Bir sene sonra buraya elimde fotoğraflarla tekrar geldim ve onlarla bir anlaşma imzaladım. “Yayınlayabilir miyim?” diye sordum. Evet yada hayır diyeceklerdi. Çünkü bu çok kişisel bir konu ve onlarla bu konuda anlaşmayı çok doğal buluyorum.

Gelecek projeleriniz nelerdir?

J.L: Gelecek büyük projem Danimarka’nın hikayesi olacak. Şimdi bunun üzerine çalışıyorum.

Siz dünyada daha çok “Arnavutlar” projenizle tanınıyorsunuz. Fakat web sitenizden de anlaşılıyor ki, sadece Arnavutlar’ı ön plana çıkarmıyorsunuz. Günlük görevlerinizin fotoğraflarını da vurguluyorsunuz sıklıkla...

J.L: Hayır, ben sadece Arnavutluk fotoğrafçısı değilim, ben yaşamın çeşitli görünüşlerini görüntülemeye çalışıyorum. Ama demek istediğinizi anladım. Bazıları “Arnavutlar”dan sonra hayal kırıklığına uğradı. Mesela Magnum bu haziranda beni bünyesi dışında bıraktı. Ben aday kategorisindeydim. Fakat bundan sonra tam üye olmak için ikinci bir aşamayı geçmeniz gerek. Ve bunun için iki yıl sonra yeni projenizi göstermeniz gerekiyor. Fakat, bu aşamaya gelmek için %75 gelişmeye ihtiyacım vardı ve onların gözünde o aşamaya gelmemiştim. Biliyorum, bazı fotoğrafçılar “Mobilya”yı veya “Pret-a-Porter”yi sevmedi.

Ama bunları internet sitenize koymayabilirdiniz, değil mi?

J.L: Evet, ama ben buyum. Magnum üyesi olmak için, kendimi reddedemem. Başka birisi gibi davranamam. Kendim için çekerim, başka fotoğrafçılar için değil. Eğer bir hafta sonu çekilmiş “Mobilya” gibi bir projeyle mutlu oluyorsam bu benim yaptığım bir şey, değişik bir deneyim. Kendi istediğim şeyleri yapmak istiyorum, gerisi de beni ilgilendirmiyor.

Estetik kaygılarınız neler fotoğrafta? Örneğin “Mobilya”nın temelinde sanki tam da böyle bir kaygı var. Beri yandan “Arnavutlar”daki fotoğraflar acının fotoğrafları ama bir yandan da çok estetik hepsi.

J.L: Evet, aslında burada Salgado’nun tarzına benzeyen bir şeyler var. O da acını güzel fotoğraflarını çeker. Ama dediğim gibi ben sadece bu tarafa kaymıyorum. Ama inanıyorum ki, iyi bir fotoğraf çekebilmek için form, şekil, estetik, içerik hepsini bir arada kullanmalısınız. Örneğin; “ölen adam” fotoğrafını çekiyorum: ortada yatıyor, ağlayan insanlar var, bir taraftan da şunu düşünüyorum: “Kadının yüzüne gelen ışık iyi, insanlar nasıl bakıyorlar...”vs. Bence iyi fotoğraf tüm bunların karışımıdır.

Ama siz bu arada doğru zamana iyi karar vermek zorundasınız da...

J.L: Evet, kesinlikle. Mesela Sırp kadınları tepelerde yürürken görüyorsunuz. Bu estetik bir fotoğraf mesela. Belki ben bunu seviyorum. Bildiğim kadarıyla şimdilerde bir hareket var: Fotoğraf makinesi gerçeklerin tanığıdır, müdahale etme, sadece olanları göster. Fotoğraf makinesi tanık olamaz, gözleriniz tanık olur. Birileri diyorsa ki, “Bu gerçektir, bu kameranın gördüğüdür.”; ben de derim ki “Bu bir yalandır.” Bu ancak sizin aktardığınızdır, sizin bakış açınızdır. Bunu sevip sevmedikleri onların sorunu.

Peki neden geniş açı kullanıyorsunuz? Özel bir tercih mi?

J.L: Hayır, insanlara ve durumlara yakın olmayı seviyorum. Bu bir fotoğrafçı için daha etkili bir yol. Fotoğrafını çektiğiniz insanlar orada olduğunuzu bilmeli. Bizim bir iletişimimiz var: “Burada olmama izin veriyor musun? Fotoğraf çekmeme izin veriyor musun?” Belki konuşmuyoruz ama bu şekilde anlaşıyoruz. Geniş açıyla orada olmak, daha çok orada olmak bence. İnsanları daha iyi anlıyorsunuz, daha yakınsınız onlara ve kendinizden daha çok şey veriyorsunuz, kalbinizle oradasınız. 200 metre ötede durarak bunu yapamazsınız.

Danimarka’daki son projeniz neleri kapsayacak peki?

J.L: Projeye henüz başladım. Şimdilik biraz karmaşık, ne yapacağımı tam olarak da bilmiyorum, bulmam gerekiyor. “Arnavutlar” gibi büyük bir proje olabilir. Bu tamamen gizli bir proje olacak, yaklaşık 2 yıl kadar. Diğer projelere göre daha kişisel şeyleri içereceği kesin. Benim için pek kolay olmayacak, ama deneyeceğim. Ortalama Danimarkalı adam sıkıcı evlerde yaşar, çocukları, ailesi vardır, başka bir şey yoktur. Her şey olabilir ona dair.

Peki kimdir bu “Danimarkalı adam”?

J.L: Pek çok Danimarkalı insanın evi, bahçesi vardır ve hepsi aynı görünür. Çok sıkıcıdırlar ve bütün bu kasabalarda pek bir şey olmaz. Bahçelerini bitkilerden yaptıkları çitlerle çevirirler. Dediğim gibi iyi fotoğrafları Danimarka’da bulmak zor, çünkü çok şey olmuyor orada. Türkiye gibi alt kültürlerin çok olduğu, toplumun dinamik olduğu, yeni şeylerin ortaya çıktığı bir yerde bir sürü şey bulabilirsiniz.

Danimarkalı olduğunuz için, ülkenizi belgeleme isteğiyle de mi ilgili olabilir mi bu projeniz?

J.L: Projenin Danimarka’da oluşunun pek çok sebebi var. Birincisi Danimarka dışında çok fotoğraf çektim ve artık geriye kendi bahçeme dönmenin zamanı geldi. Aynı zamanda bir oğlum var, daha önce onu uzun süre görmediğim için şimdi daha çok zaman ayırmalıyım, o Danimarka’da ve benim işim de orada olacak. Üçüncüsü, belki ona sonraları doğduğunda nasıl göründüğünü göstermek isterim. Dördüncüsü de ailem burada, benim dünyam burası ve belki kendi dünyamdan görüntüler oluşturmak isterim.

Fotoğraflarınızda sonradan oynamalar yapıyor musunuz? Kompozisyonları kesiyor musunuz?

J.L: Hayır, pek yapmıyorum bunu. Mesela İtalya’da Magnum fotoğrafçısı olan Paolo Pellegrin

ile Kosova’da çalışmıştım, bana çok disiplinli ve dikkatli çalıştığımı söyledi. Gerçekten ben fotoğraf çekerken konuya ve ortama çok dikkat ederim. Her şeyi hesaba katıyorum. Biliyorum ki bu o konumdaki en iyi fotoğraf. Ama belki başka projelerde düşünmeden arka arkaya çekerim.

Etkilendiğiniz fotoğrafçılar kimlerdir?

J.L: Anders Petersen, D’Agata’nın bazı fotoğrafları, Eugene Smith, Paolo Pellegrin, Gilles Peres... Sonra Michael Ackermann, Antonin Kratocvic, James Nachtwey, Larry Towell de aklıma gelenler..

Size biraz günlük yaşamdan sorular sormak istiyorum. Futbola olan sevginiz mesela?

J.L: Futbolu çok çok seviyorum. Buradayken geçenlerde Beşiktaş maçına gittim, Cumartesi Galatasaray’ı izlemeye gideceğim, fotoğraflar çekeceğim. Biliyorsunuz ben futbolcu olmak istiyordum, yani kalbim futbolda ve en büyük hayallerimden biri dünya kupasında final maçı oynamak.

Danimarka’da da gidiyor musunuz sık?

J.L: Evet, hatta bir yaşındaki oğlumu da götürüyorum ve ona tezahürat öğretiyorum.

Fotoğrafın yanı sıra neler yapmayı seversiniz?

J.L: Ailemle olmayı, sağlıklı olmayı, tatile çıkmayı, karımla sinemaya gitmeyi, bildiğiniz gibi, maçlara gitmeyi. Ama genelde, hayatımın büyük parçası fotoğraf. Hobim de fotoğraf.

Ailenizin fotoğraflarını çekmeyi seviyor musunuz?

J.L: Oğlumunkileri falan çekiyorum ama böyle bir şeyi profesyonel düşünmüyorum. Sadece küçük kameramla bir şeyler görüntülüyorum.

Kendi fotoğraflarınıza bakmayı seviyor musunuz?

J.L: Pek sevmiyorum aslında. Karım bazen bakıyor ama ben pek sevmiyorum. Yani fotoğrafa bakıp eskilere dönmek. Oysa hayat devam ediyor. Belki yaşlandığım için de sevmiyorumdur.

Fotoğraf asmayı seviyor musunuz evinize?

J.L: Duvarımda sadece bir tane var. O da şu şemsiyeli fotoğraf...

Aile fotoğraflarınız?

J.L: Evlendiğimizde sadece iki fotoğrafımız vardı. Duvarlara bir şey asmıyoruz.

Kendi çektiklerinizden en sevdiğiniz hangisi, favorileriniz var mı?

J.L: Tek bir tane düşünemiyorum. Birkaç tane söyleyebilirim. Mesela kitaptaki son fotoğraf: şemsiye tutan adamın fotoğrafı....

Geniş Açı, 2003

interviews

photography

©Özge Baykan